Alternativ Kino Təhlil :”Dogville”

20040628-dogville

 

Bir  şəhər var ki, onsuz bu dünya daha yaxşı olacaq. Bu şəhər Doqvildir.”

***

Bəsit hekayə,sıradan aktyor oyunu , yarısı xəyali olan  dekorasiyalar , qısa dialoqlar ,mahiyyəti sözlərlə ifadənin çətinliyi…

Aristotel deyir ki, insan vasitə yox məqsəddir.Jan Jak Russo isə bunu əxlaqi kontekstdə qiymətləndirir və əlavə edir ki, insandan vasitə olaraq istifadə etmək bir yana, bu ehtimalı düşünmək belə əxlaqsızlıqdır.Məqsəd   yoldur .Vasitə  bu yolda istifadə olunan “nəsnə”dir .Hədəf məqsədə çatmaqdır.Məqsəd  həmişə alidir.Ali olan əxlaqsızlıq daşıya bilməz.

Qarşınızdakı insan sizi məqsəd olaraq yoxsa vasitə olaraqmı görür?Bu sual insanlarla  münasibətdə problem yaradır ona görə də sualı sual halında saxlamaq daha məqsədəuyğundur.

**********************

Doqvil kiçik şəhərdir.Sakinləri sadə adamlar.Hər şey şəhərə yeni birinin gəlişi ilə dəyişir.İnsan mərhəmətinin hadisələrin gedişatında necə sui istifadəyə çevrilməsi sujetdə əksini tapır.Eqoizm nəticəsində insanın məqsəddən vasitəyə çevrilməsi. Burada hakimiyyət neqativ güc olaraq əks olunur.İnsanların mahiyyətinin üzə çəxması üçün onlara şərait yaratmaq kifayətdir rejissorun fikrincə.Filmin baş qəhrəmanı ona qarşı edilən bütün haqsızlıqları insan təbiətinə bağlıyır.”Bir insan öz təbiətinə qarşı gələ bilmirsə onu cəzalandırmaq olmaz! Mən də olsam belə edərdim özümü saxlaya bilməzdim! ”

Amma vəziyyət ikinci dəfə dəyişir.Bu dəfə onun xeyrinə . Bu insanların taleyinin ondan asılı hala gəlməsi ilə.Bu dəfə isə insan həqiqətən məqsəddir.Vasitə isə hakimiyyət.Hədəf şəhəri yox etməkdir.

İlk təəssurat olaraq sizə elə gələ bilər ki, məqsəd ali deyil və  hakimiyyət baş qəhrəmanımızın mövqeyini dəyişdirir.Lakin sonraki cümlədə o deyir :”Əgər bir də kimsə bu şəhərə düşsə, hər şey yenidən təkrarlanacaq” .Hədəf nə qədər dağıdıcı olsa da, məqsəd alidir.Çünki məqsəddə eqoizm yoxdur.Burada gücün mahiyyəti pozitivdir.Güc   intiqam almaq üçün vasitə deyil, heç ədaləti bərpa etmək üçün cəzalandırma  məqsədi də daşımır.

Sonda isə qəhrəman hakimiyyətin mahiyyətini ortaya qoyur:”Hakimiyyət bu dünyanı  azacıq da olsa yaxşı edə bilmək üçün lazımdır.”

Doqvil yandırıldıqdan sonra dünya daha yaxşı yerə çevrilir….

Filmdən çıxardığım nəticə odur ki, hakimiyyət və güc ədaləti bərpa etmək üçün yox ,ola biləcək ədalətsizliklərin qarşını öncədən almaq üçündür.

Filmin əsas hissəsi (8 dəqiqə) ata və qızının dialoqudur.Bu dialoqda filmin bütün mahiyyəti əks olunub.Filmə baxmaq da olar, baxmamaq da, amma bu hissəyə mütləq baxmalısınız .Əminəm ki,ona  baxmaqla özünüz üçün bir çox başqa nəticələr də çıxaracaqsınız.Kim bilir, bəlkə də, çıxardığınız bu nəticələr yeni bir blog yazısına çevrildi 😉

Izzətxanım Cabarlı

 

Advertisements

Sosial iş və sosial işçi

“Sosial” sözünün mənasını hamımız bilirik. Bəs “sosial iş” nədir? Terminin ən qısa və sadə izahı belədir: Sosial iş, cəmiyyətlə işdir.

Son zamanlar dilimizdə tez-tez rast gəlinməyən bir terminlə  də qarşılaşırıq- “sosial işçi”.  Bu anlayış 19-cu əsrin sonlarından Qərbi Avropa və Amerikada geniş vüsət aldığı halda, Azərbaycanda  yalnız  21-ci əsrin başlanğıcında dilimizə daxil olmuşdur.“Sosial işçi” anlayışı  19-cu əsrin sonu ,20-ci əsrin əvvəllərində meydana çıxmış,ancaq müstəqil ixtisas kimi özünü İkinci Dünya Müharibəsindən sonra doğrultmuşdu.Söz birləşməsində “işçi” sözünün olması dərhal belə bir fikir yaradır ki, bu şəxs  hansısa fəaliyyət sahəsi ilə məşğuldur.Bəs qeyd olunan fəaliyyətin özü nədən ibarətdir?

Dövlət sosial ehtiyacı olan vətəndaşların sorğularına ayrı-ayrılıqda baxmalı və fərdi iş aparmalı idi. Məhz belə çətin vəziyyətdə bu funksiyanı sosial işçilər öz üzərlərinə götürdü.

Sosial işçilərin fəaliyyət sahəsi dedikdə, çoxları adətən yetim və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqları, qocaları, problemli ailələri nəzərdə tutur.Təsadüfi deyil ki, çox tez-tez sosial işçiliyin kökünün daha qədim zamanlardan gəldiyi fikri ilə qarşılaşırıq. Bunu orta əsrlərdən gələn xeyriyyəçilik fəaliyyəti ilə əlaqələndirib, eyni şeyin müasir forması kimi göstərirlər. Əslində isə xeyriyyəçilik və sosial işçilik metod və struktur cəhətdən tam fərqlidir.

Social-Worker

Xeyriyyəçiliklə məşğul olanların əsas hərəkətverici qüvvəsi mənəvi borc və xeyirxahlıq etmək istəyidir. Bu, işin həcmi, yardımın miqdarı və müddəti ilə qiymətləndirilir. Müasir sosial işçi isə öz vəzifəsini kömək etdiyi insanın onun köməyinə ehtiyacında  görür və bu  peşəkar fəaliyyətin əsas kriteriyalarından hesab olunur. Buna nail olmaq üçün aparılan işi müxtəlif formada: reabilitasiya, normallaşdırma, readaptasiya adlandırırlar, ancaq yenə də əsas məqsəd yardıma ehtiyacı olan şəxsə mövcud sosial kontekstdə müstəqil fəaliyyət göstərmək qabiliyyətini qaytarmaqdır. Buna görə də gələcəyin sosial işçilərinə “sifarişçinin” fərdi psixologiyasına bələd olmağı öyrədirlər.Sosial işçi cəmiyyətdə qarşılaşa biləcəyimiz hər bir fərdlə işləmək imkanına malikdir. Bu , hər hansı problemi olan şəxslər, kimsəsiz uşaqlar, zorakılığa məruz qalmış qadınlar, problemli ailələr, işsizlər, evsizlər və ya sadəcə hüquqi, sosial dəstəyə ehtiyacı olan şəxslərdir. Sosial işçi bu şəxslərin problemləri ilə ətraflı maraqlanır, həll yollarını göstərir və müvafiq qurumlarla əlaqələr yaradır.

Sosial işçi peşəsini aşağıdakı ixtisaslar təmsil edir :

  • sosial pedaqoq, psixoloq
  • sosial işçi -hüquqşünas
  • ekoloq
  • gerentoloq (ahıllarla iş)
  • tibb sahəsində çalışan sosial işçilər
  • icmalarda çalışan sosial işçilər
  • hərbi bölmədə çalışanlar
  • ekstrimal vəziyyətdə fəaliyyət göstərən şəxslər

Yeni müstəqillik əldə etmiş, eyni zamanda müharibə şəraitində yaşayan Azərbaycanın sosial işçilərə daha çox ehtiyacı var. Bir milyondan artıq qaçqın və məcburi köçkünü, keçid dövrü ilə əlaqədar yaranmış müvəqqəti işsizləri olan ölkədə bir sıra problemlər ortaya çıxır ki, burada sosial işçilərin köməyi əvəzsiz ola bilər. Belə olan halda, sosial işçilər dövlətin ən yaxın köməkçi və dostlarıdır. Əlbəttə ki, əgər qeyd olunan insanların hansı sosial-psixoloji yardımlara ehtiyacları olduğunu və onlarla hansı zəruri işlərin aparılmasını ayrı-ayrılıqda göstərsək, çox vaxt ala bilər. Azərbaycan hökuməti artıq bu ehtiyacı hiss edib və bu sahədə mütəxəssislərin hazırlanmasının zəruriliyini anlayıb. Ancaq hiss etmək və ya anlamaq o demək deyil ki, artıq qeyd olunan istiqamətdə müəyyən işlər aparılır. Məncə, ilk öncə məsələyə ictimaiyyətin diqqətini cəlb etmək lazımdır. İnsanlar özləri bu təlabatı hiss etməlidir. Ümid edirəm ki, oxucularımız təqdim olunan məqaləni oxuyarkən  məqsədin məhz bundan ibarət olduğunu aydın hiss edəcək 🙂

Gültac Amanova

 

Dəyərlər haqqında mülahizələr


 

Qramşi deyirdi ki, üst sistemlə(ideyalarla) alt sistem(materiya) arasında bir körpü var ,bu körpü dəyərlər sistemi və ya ideologiyadır.Marks isə,alt sistemi (materiyanı) dəyişdirməklə üst sistemi(ideyaları) dəyişdirsək , ümumilikdə sistemin dəyişəcəyinə inanırdı və ideologiyanı burjuaziyanın aləti adlandırırdı ,ideologiya Marksa görə sadəcə imitasiyadır. Eksistensialistlər isə bir özə inanmır və ideologiya onlar üçün dəyişkən mahiyyətə malikdir. Postmodernistlər ideologiyanın çökəcəyini dövrə qədəm qoyduğumuzu deyir.Bəs siz mənim gördüyüm təhlükəni görürsünüz?
Kant vəziyyətə görə davrananları psixoloji ,dəyərlərə görə davrananları mənəvi insan adlandırır.
Mənəvi insanların sayı azalır…
Bir özün mövcud olmaması insanların hər dəqiqə, hətta hər saniyə dəyişməsi və tamamilə sabit dəyərlər sisteminin olmaması məni qorxudur.Dəyərləri olmayan, bütün həyat həqiqətlərini yaşadığı situasiya və mənfəətlərinə uyğunlaşdıran eqoist, süni rasionalist və mənfəət düşkünü insanlar necə bir gələcək yarada bilər ki?
Eqoist birindən heç bir fədakarlıq da gözləyə bilmərik ,halbuki sağlam cəmiyyətin dayağı alturist davranışdır.

Bizimlə eyni dəyərləri daşıyanlarla özünü tamın bir hissəsi kimi də hiss edir insan,digər tərəfdən tamın bir hissəsi olmaq fərdiliyimizi əlimizdən almır, əksinə o insanların fərdi keyfiyyətlərinin təsiri ilə özümüzü daha yaxşı anlamağımıza şərait yaradır.
Biz özümüzə bənzəyən ,eyni dəyərləri daşıdığımız bu insanların yanında özümüzə daha çox inanırıq və bu inam daha həqiqidir, çünki onun dayağı bizim dəyərlərimizə olan  sədaqətimizdir.Eyni dəyərlər bizi tam edir,natamamlıqdan xilas edir ,fərd olmağa kömək edir.Fərd olmaq həm də unikal olmadığını dərk edib, öz unikallığını axtarmaq üçün cəhd etməkdir.
Özü yaradan dəyərlərdir,dəyərlərinizi axtarın!
Həyatın məqsədi öz’ü tapmaqdır.Özü eksistensialistlər dediyi kimi yaratmaq mümkün deyil məncə.Öz həmişə var və olacaq, həyat onu axtarmaqla keçən uzun bir yoldur ,bu yolda hamımıza uğur olsun !

İzzətxanım Cabarlı

 

 

Etika haqqında

timthumb.php

“Etika” sözünün anlamı, çoxumuza məlum olduğundan, mən işin digər qisminə nəzərinizi cəmləməyi məqsədə uyğun hesab etdim. Fəlsəfənin ən geniş mövzularından olan etika, həm də onunla mahiyyət etibarilə eyni olan “əxlaq”, “etiket” anlayışları ilə yanaşı işlənməkdədir. Etika, əxlaq və ya etiket elə bir qaydalar çoxluğudur ki, fərdin cəmiyyətdə emosional davranışlarını məkana və zamana görə tənzimləyərək ona sosial bir don, mədəni bir görünüş verir. Ancaq heç kəs deyə bilməz ki, etikanın bütün cəmiyyətlər tərəfindən qəbul edilmiş ümumi qaydalar sistemi var. Bu qeyri-mümkündür. Bildiyimiz kimi, hər bir  cəmiyyət fərqli adət-ənənə, baxış və yaşam tərzinə malikdir. Üstəlik, etiketlərin məhz bu amillərdən doğduğunu nəzərə alsaq, bütün cəmiyyətlərin etika qaydalarını eyniləşdirmək absurddur.

Fəlsəfi bölmə olan etika,  “Mən bu situasiyada necə davranmalıyam?” sualına cavab axtarır. Bu sualın klassik ifadəsini Kant vermişdir:”Mən nə etməliyəm?” . Onun nəticəsi tətbiqi xarakterli etik normalardan ibarətdir. Bu normalar əsasən müəyyən şərtlərə, müəyyən hərəkətlərə  icazə verir, qadağan edir,  və ya  təklif edir.

Ümumiyyətlə, vətəndaş cəmiyyətində etiketin bir neçə növləri vardır:

– Dövlət etiketi

– Diplomatik etiket

– Hərbi etiket

– Dini etiket

– Ümumvətəndaş etiketi

Ümumvətəndaş etiketi də öz növbəsində:

– İşgüzar və qeyri-  işgüzar

– Mərasim

– Masaarxası

– Söhbət(ünsiyyət) etiketlərinə bölünür.

Salamlaşma və söhbət zamanı diqqət etməli olduğumuz bir sıra ümumi etik qaydalar  var.Onlardan bəziləri  aşağıdakılardır:

  • Kiçiklər böyükləri, kişilər qadınları, qadınlar yaşca özlərindən çox böyük kişiləri birinci salamlamalıdırlar.
  • Cinsindən və yaşından asılı olmayaraq içəri daxil olan birinci salamlaşmalı, ilk çıxan sağollaşmalıdır.
  • Otaqda bir neçə nəfər varsa birinci növbədə evin sahibi və ya vəzifəcə yüksək olanla, daha sonra digərləri ilə salamlaşmaq lazımdır.
  • Kişi oturubsa, içəri daxil olanları qarşılayarkən ayağa qalxmalıdır, qadın bu halda otura bilər. Lakin qadını digər qadına təqdim edirlərsə o ayağa durmalıdır.
  • Söhbət zamanı aydın, lakin alçaqdan danışmaq lazımdır.
  • Həmsöhbətin sözünü kəsmək olmaz.
  • Söhbət zamanı saata baxmaq, yazı yazmaq və s. hərəkətlər etmək düzgün deyildir.
  • Söhbət zamanı çox danışmaq əvəzinə çox dinləyin.
  • Mübahisə zamanı səs tonunuzu qaldırmayın.
  • Susmayın. Deməyə sözünüz yoxdursa ən azından başınızı razılıq əlaməti olaraq yelləyin.
  • Yaşından və cinsindən asılı olmayaraq həmsöhbətə “siz” deyə müraciət edin. Səmimi münasibətlər yarandıqda “sən” demək üçün icazə alın.

Nərmin Abdullayeva

 

 

Simvolik uğursuzluq…

Tarixən Azərbaycan ərazisində yaranmış geniş torpaqlarımız, zamanla ərazilər itirmiş, getdikcə kiçilmiş və bu günkü gün az ölçülü torpaqlarla məhdudlaşmışdır. Əgər Azərbaycan adı altında ilk dəfə yaranmış Cümhuriyyətimizlə tarixə qədəmimizi düşünsək, onda bu şanlı ölkəmizin də sadəcə 23 ay yaşadığını, nəhayət 1991-ci ildə yenidən müstəqil olan respublikamızın isə ərazilər itirməsi ilə bərpası haqqında hər birimiz yaxşı bilirik. Bu tarixi uğursuzluğumuzu simvollaşdırsaq necə?

Heraldika elmi, 9 əsr bundan öncə yaranıb və Anglo-Norman sözü olan “herald” sözündəndir, mənası “ordu başçısı” kimi tərcümə olunur. Lakin tarixən heraldika elm olaraq “tarixin stenoqrafiyası” və ya “tarix baxçasının güllü sərhədi” mənasını daşımışdır. Mənasından göründüyü kimi, gerblər haqqında elm, məhz ölkənin tarixini, yaşını, nüfuzunu, hətta gələcəyinin belə, təsvirini özündə ehtiva edir.

Bizim bayrağımızda aypara “C” hərfi formasındadır. Ay fazalarında bu formada olan ay, batan aydır. Simvolik mənası təslim olmaq, səssizlik, yenidən doğuluş üçün zaman, sönmə, azalma, məhv olma mənasındadır.Digər mənada batan ay ölçüdə kiçilmək, qovulmaq, sürgün olmaq, təslim olmaq, buraxmaq, əks-zidd mənalarındadır.

Heraldika elmi mənası qeyd edildiyi kimi, tarixin stenoqrafiyasıdır. Nəyə görə biz batan və azalan ayı özümüzə simvol seçib bayrağımıza həkk etmişik? Ayparanın simvolik tarixi Misir, Mesopotamiyaya qədər uzanmasına baxmayaraq, bu gün İslam dinli dövlətlər aypara ilə tanındığından ayparanı istifadə etmək olar. Lakin, əgər bu simvolika qalarsa, işarə əks tərəfi tutmalıdır. Bayrağımızdakı aypara deyil, onun əksi olan aypara, ay fazasında yeni doğulmuş, böyüyən, inkişaf edən, işıq saçan, genişlənən mənasındadır.[3] Biz məhz daima böyüyən genişlənən ayparanı bayrağımızın simvoluna çevirməliyik. Bizə tanış bu aypara altında heç bir ölkə genişlənməyib. Azalıb və zəifləyib. Bizi və Türkiyəni misal götürək,biz artıq illərdir ki genişlənmək əvəzinə kiçilirik. Türiyə də həmçinin, Osmanlı torpaqlarından təkcə Anadolu ilə məhdudlaşıb və bu gün də kürdlər Kürdüstan dövləti yaratmaq istəyi ilə Türkiyə ərazi bütövlüyünə təhdid törədirlər. Təkcə ərazi deyil, ümumi inkişafdan danışsaq, onda nə biz nə digər “C” hərfi fomasında olan aypara simvolikalı ölkələrdə inkişaf yoxdur. Zəifdirlər, sosial-güc sıfır səviyyədədir, təhsil, səhiyyə, ümumilikdə bir millət və ölkəyə xas nə varsa, hər bir sahədə uğur və böyümə demək olar ki, yox səviyyəsindədir.

Əks aypara işarəsi bu gün təkcə Türkmənistan, Mavritaniya və Qərbi Sahara Laouyne kimi islam dinli respublikaların bayraqlarına həkk olmuşdur. Müsəlman olmayıb ayparası olan respublikalardan yeganə Cənubi Karolina Respublikasının( və ya ştatının)  bayrağıdır.

Azərbaycanın 1920-1921-ci illər ərzində Sovet Sosialist Respublikası olan zaman təkcə ilk bayrağında aypara əks tərəfə baxır. Lakin bir il keçəndən sonra bayraq tamamilə dəyişdirilmişdir.Bayrağın qəfil  dəyişilməsi tam bilinməsədə, onun ayparasının əks tərəfə olmaqla ilk dəfə işarələnməsi, kimlərəsə çox yaxşı məlum olub.

Aypara simvolu İslam dininə bağlanılır. İslam dini öz təsirini yaydıqdan və yayıldığı torpaqlarda möhkəmləndikdən sonra, onun dəyərləri artıq öz təsirini yavaş-yavaş tayfa, ittifaq, birlik və dövlətlərdə göstərməyə başladı.

İslamda aypara işarəsi haqqda məlumata Qurani Kərimdə Bəqərə surəsi 189- cu ayədə (2:189) rast gəlinir: (Ya Rəsulum!) Yeni doğan aylar (hilal) barəsində səndən sual edildikdə, söylə ki, bunlar insanların istifadəsi və həcc üçün vaxt ölçüləridir. Evlərinizə (Cahiliyyət dövründə olduğu kimi) arxa tərəfdən girməniz yaxşı iş deyildir. Yaxşı iş (pis əməllərdən) çəkinən kimsənin əməlidir. Evlərə qapılarından daxil olun və Allahdan qorxun ki, nicat tapasınız!Hətta Müdəssir surəsi 32- ci ayədə (74:32), aya and belə içilir: Xeyr! (İş heç də bu müşriklərin zənn etdiyi kimi deyildir). And olsun aya; Bundan savayı ay haqqında Ənam (6:77-96), Fussilət (41:37), Tövbə (9:36) surələrində məlumatlara rast gəlmək olar.

Bayraq hər bir millətin mübarizə göstəricisidir. Bayraq danışıqlarda, döyüş meydanlarında tanınma rəmzidir. Hər bir xalq yaşadıqca onun bayrağı da onun əzminə uyğun dalğalanır. Üçrəngli bayrağımız bizi ifadə etdiyindən, ona diqqət sonsuz olmalıdır və əgər onun işarəsi bizim zəifliyimizi göstərirsə, o işarə dəyişilməlidir.

Şahin Hüseynzadəazerbaycan bayrağı(1)

Milliyətçilik

XVIII əsrdə milliyətçilik o qədər də önəmli deyildi.Milliyətçilik iddiaları niyə bugün bu qədər önəmlidir?İnsanların bir -biri ilə bir çox bağlılıqları ola bilər və bunlar zaman keçdikcə dəyişə bilər.Alışılmış həyat tərzi dəyişdikdə bağlılıqlar da dəyişir.Millət ideyası əsasən həyat tərzi ən çox pozulanlar içində,öz mədəniyyətlərində marginal fiqurlar olan və kimliklərindən daha az əmin olan insanlar arasında başlayır.Bunlar tez-tez öz qəliblərini aşan və suallar verməyə başlayan insanlardır.Milli iddiaları əksər hallarda intellektuallar ya da dini qruplar başladır.Məsələn XIX əsrdə ilk Ərəb milliyətçiləri müsəlmanlardan çox xristianlar idi;sənayeləşmə və urbanizasiya ənənəvi normaları dəyişdikcə, bu kəsimlərin yeni bir kimliklə əlaqəli narahatlıqları milliyətçiliyə daha geniş bir dəstək yaratdı.
* * * *
İnsanları yeni kimliklər üçün hərəkətə sövq edən səbəblər daxili ya da xarici güclər ola bilər.Müasir milliyətçiliyi yaradan Fransız inqilabı idi.Orta təbəqənin yüksəlişi ənənəvi siyasi və ictimai qaydaları pozdu.Yüksələn siyasi qruplar Fransa dövlətinin artıq kralla deyil,millət təməlində,xalqla tanınmasını istədilər.

Joseph Nye ( Understanding International Conflicts: An Introduction to Theory and History)
Tərcümə:Nərgiz Muxtarova

“Aydınlanma nədir?” sualına cavab- İ. Kant (1784)

11695801_688863667911178_6807902501607882257_n

Aydınlanma, insanın özünə təlqin etdiyi qeyri-yetkinlikdən xilasıdır. Yetkin olmamaq-başqası tərəfindən istiqamətləndirilmədən öz ağlını istifadə edə bilmək bacarığının olmamasıdır. Əgər yetişkin olmama halının səbəbi ağlın həqiqətən qıt olması deyilsə, onda başqasının rəhbərliyi olmadan öz ağlını istifadə etmək cəsarətinin və qərarlılığının olmamasıdır və özünətəlqinlə və könüllü yaranır. “SAPERE AUDE!”- “Öz ağlını istifadə etmək cəsarəti göstər!”- Aydınlanmanın şüarı budur.Təbiətin boyunduruğundan azad olmalarından uzun müddət keçsə də, əksəriyyətin qeyri-yetkinliyindən məmnun qalması və başqalarının özlərini yol göstərməsini asanlıqla qəbul edə bilmələrinin səbəbi cəsarətsizlik və tənbəllikdir. Qeyri-yetkinlik rahatlıq yaradır. Düşüncəmi əvəz edən bir kitab, vicdanımı əvəz edən bir din xadimi, pərhizimi müəyyənləşdirən bir həkim varsa, özümü əziyyətə salmağıma ehtiyac yoxdur. Qiymətini ödəyə bilirəmsə düşünməyimə ehtiyac qalmır, belə cansıxıcı işləri başqaları mənim əvəzimə görür.Nəzarət etməyə həvəsli olanlar, insanların əksəriyyətinin (zərif cinsin hamısının) yetişkinliyə can atmağın çətin olmaqdan ziyadə təhlükəli olduğunu düşünmələri üçün əllərindən gələni edirlər. Əvvəlcə ev heyvanlarını əhliləşdirib bu dilsiz canlıların yüyənsiz bir addım belə atmayacaqlarına əmin olan nəzarətçilər, tək gəzəcəkləri halda qarşılaşacaqları təhlükələri onlara bir bir göstərirlər. Əslində bu təhlükələr o qədər də böyük deyil və bir neçə dəfə yıxılmaqdan qorxmayanlar gec ya da tez yeriməyi mütləq öyrənirlər. Ancaq yıxılma qorxusu insanları ürkəkləşdirir və onlar cəhd etməkdən qorxurlar.Beləliklə, fərd üçün artıq öz xarakterinə çevrilmiş qeyri-yetkinlikdən xilas olmaq çox çətin olur. Hətta o halından məmnundur və indiki vəziyyətində öz ağlını istifadə edə bilməz, buna cəhd etməsinə heç vaxt icazə verilməyib. Təbii istedadının rasional istifadəsi (realda səhv istifadəsi) üçün mexaniki alətlər olmalı olan qaydalar və üsullar onu qalıcı yetərsizliyə məhkum edən qandallara çevrilirlər.Öz təşəbbüsü ilə qandallarından qurtulan tapılsa belə həmin fərd ancaq kiçik ürkək addımlar ata bilər, çünkü müstəqil hərəkət etmək üçün hazırlıqlı deyil. Fərdi qaydada qandallarını ataraq öz ağlını inkişaf etdirib natamamlıqdan qurtulmağa və öz düzgün yolunu tapmağa çox az insan nail olur.Ancaq cəmiyyətin özünü aydınlatması potensialı daha yüksəkdir, əslində ona sadəcə azadlıq verilsə, aydınlanma qaçılmaz olar. Hətta böyük kütlələrin başbilənləri arasından belə düşünmək üçün düşünənlər çıxa bilər. Sayca az olsalar da onlar natamamlıq boyunduruğundan qurtulub, yəni özləri sonra rasional düşüncəni təqdir ruhunu həm öz dəyərləri, həm də digər insanların düşünmələri naminə yayacaqlar. Ancaq xüsusilə vurğulanmalıdır ki, aydınlanmağa yetərsiz olanlar anidən ortaya çıxıb nəzarətçilərin boyunduruq altına aldığı kütləni aydınlanma istiqamətində qızışdırarlarsa, bu dəfə gözətçilər sinfi boyunduruq altına düşə bilərlər. Stereotipləri təlqin etmək təhlükəlidir, onları yayanlardan ya da yayanların törəyindən gec tez öz qisaslarını alırlar. Odur ki, ictimai aydınlanma ani deyil, tədricən olmalıdır. İnqilabla müstəbid despotu və ya möhtəkir zorbanı yıxmaq mümkündür, ancaq bu yolla düşüncədə həqiqi islahata nail olmaq olmaz. Köhnə stereotiplərin yerini yeniləri tutar və düşünməyən böyük kütlələr üçün yeni boyunduruq xidməti görər.Aydınlanma üçün təkcə azadlığa ehtiyac vardır və bu azadlıq, azadlıqların ən zərərsizidir:Ağlı, açıq aşkarda, hər sahəyə tətbiq etmək azadlığı. Hər tərəfdən qışqırıqlar eşidirəm: “Müzakirə eləmə!”. Komandir əmr verir: “Düşünmə, addımla!”, vergi məmuru əlini açır: “Düşünmə, vergi ver!”, din xadimi qorxudur: “Düşünmə, inan!” (Dünyada sadəcə bir rəhbər “Nə haqqında və nə qədər istəyirsən düşün, ancaq tabe ol!” deyir). Bunlar azadlığın yayğın məhdudlaşdırılmasının nümunələridir. Hansı məhdudiyyət azadlığa mane olur, hansı mane olmur və hətta onu dəstəkləyir? Cavab verim: Ağlın ictimai istifadəsi həmişə sərbəst olmalıdır və bu qədər azadlıq belə insanların aydınlanması üçün yetərlidir. Əksinə, ağlın xüsusi istifadəsi dar çərçivədə aydınlanmaya mane olmayacaq çəkidə məhdudlaşdırıla bilər. Kiminsə ağlını cəmiyyət qarşısında istifadə etməsi dedikdə onun qələm əhli, savadlı bir insan, bir ziyalı olaraq bütün savadlı adamlar qarşısında düşündüklərini ifadə etməsi başa düşülməlidir. Ağlın özəl istifadəsi isə konkret bir vəzifə sahibi olan insanın ona etibar edilən postda üzərinə düşənləri icra etdiyi zaman reallaşır.İctimai maraqlar naminə yerinə yetirilən işlər üçün elə mexanizmlərə ehtiyac var ki, bunlar vasitəsiylə hökümət mexanizmin iştirakçılarının ayrı-ayrılıqda tamamən passiv fəaliyyətlərini ictimai maraqlar üçün koordinasiya etsin, ən azından bu fəaliyyətlərin ictimai maraqların əleyhinə yönəlməsinin qarşısını alsın. Bu mexanizmin bir parçası olan insanın mübahisə və müzakirə açması deyil, tabe olması məqsədəuyğundur. Ancaq belə bir mexanizmin parçası olan insan, həm də ictimaiyyətin hətta daha geniş mənada mədəni dünyanın bir fərdi olaraq, savadlı bir insan kimi ictimaiyyətə müraciət edə bilər, üzvü olduğu mexanizmin işinə ziyan vermədən fikrini ifadə edə bilər. Yuxarıdan əmr almış bir hərbçinin vəzifə başında əmrin məntiqli və ya faydalı olub olmamasını götür-qoy etməsi fəlakətlə nəticələnə bilər, o əmrə tabe olmalıdır. Ancaq onun savadlı bir insan olaraq hərbi sistemdəki çatışmazlıqlar haqqında danışmasına və bunları ictimai müzakirəyə təqdim etməsinə məhdudiyyət qoyulmamalıdır. Bir vətəndaş mükəlləfi olduğu vergini ödəməkdən imtina edərsə, bu davranışı ilə başqalarına da itaətsizlik nümunəsi göstərmiş olar və cəzalandırılar. Ancaq həmin vətəndaş savadlı insan olaraq vergi faizinin ədalətsiz olduğunu ictimai müzakirəyə açmaqla əsla vətəndaşlıq mövqeyinə xəyanət etmiş olmaz.Oxşar olaraq, bir keşiş mənsubu olduğu kilsənin görüşlərini kilsə üzvlərinə öyrətməyə məsuldur, o məhz bu funksiyanı icra etmək üçün təyin edilib. Ancaq bir ziyalı olaraq həmin keşiş kilsənin görüşlərindəki çatışmazlıqlar haqqında diqqətlə düşünülmüş xoş məramlı iradlarını ifadə etmək və din və kilsə mövzularında konstruktiv təkliflər vermək azadlığına sahibdir. Bunu edərkən onu vicdansızlıqda ittiham etmək düzgün deyil. Bir kilsə mənsubu kimi kilsəsinin görüşlərini təbliğ edərkən öz qənaətlərindən istifadə etmək haqqına sahib deyil, o bu görüşləri başqasının adından və başqasının rəhbərliyi ilə təqdim edir. Belə deyir : “Bizim kilsəmizin öyrətdiyi budur, bu da dəlillər.” Öyrətdiklərini tam olaraq məqbul saymasa da ən azından onların içərisində dinə tam zidd heç bir müddəanın olmadığını da bilir. Bu doktrinalarda birbaşa dinin əsasına yönəlmiş heç nə olmur. Əgər öyrətdiklərində dinin əleyhinə elementlər olduğunu düşünürsə istefa verməsi daha doğru davranış olar. Beləliklə, təyin olunmuş bir din adamını kilsə icması qarşısında çıxışı zamanı ağlının özəl istifadəsindən yararlanır, icma nə qədər böyük olsa da bu istifadə hər zaman lokaldır. Bu halda din xadimi müstəqil deyil və başqa bir qurumun təlimatlarına əsasən danışır. Ancaq bir ziyalı kimi gördüyü nöqsanlar haqqında ictimaiyyətə ünvanlanmış yazılar yazan bu keşiş, ağlının ictimai istifadəsi zamanı öz rasional gücünün və ağlını danışdırmanın zövqünü yaşayar. İnsanların dini rəhbərlərinin qeyri-yetkin qalmaları gülüncdür və gülünclüyün əbədi olmasının təminatıdır. Bir keşişlər icması, kilsə assambleyası ya da hollandiyalıların özlərini adlandırdıqları kimi müqəddəs presbiteryanlıq özünü dəyişməz bir dini görüşə müqəddəs andla bağlamaqda və beləcə əbədiyyən hər bir üzvü və bu üzvləri vasitəsiylə digər insanlar üzərində dəyişməz nəzarət yaratmaqda haqlı deyilmi? Mən deyirəm ki, bu yolverilməzdir. Niyyəti insanlığın sonrakı aydınlanmasına mane olmaq olan belə bir anlaşma, üstün bir güc, parlamentlər, ən ciddi sülh müqavilələri tərəfindən ratifikasiya olunsa belə ölü doğulmuşdur. Bir dövr, özündən sonra gələn dövrün bilgisini genişləndirməsinə, səhvlərini düzəltməsinə, ümumiyyətlə aydınlanmasını irəlilətmə imkanına mane olacaq şəkildə yerini bərkitməməlidir. Bu, taleyi aydınlanma olan insan təbiətinə qarşı cinayətdir, sonrakı nəsillər belə anlaşmaları boş və kriminal saymaqda haqlıdırlar. İnsanların qanun olaraq qəbul edəcəkləri bir razılaşmanın kriteriyası bu sualın cavabıdır : Bir insan belə bir qanuna tabe olmaq istərdimi?Vəziyyətin düzəldilməsi üçün bütün vətəndaşlara, xüsusən ruhanilərə ziyalı kimi davranaraq mövcud qurumların çatışmazlıqları haqqında ictimaiyyəti yazılı məlumatlandırmaları üçün müvəqqəti bir göstəriş vermək mümkündür. Müvəqqəti göstəriş, bu problemlərin mahiyyətinə dair doğru və dərin anlayış geniş yayılana, nəticədə reform istəyən çoxluğun (mütləq əksəriyyət olması şərt deyil), məsələlərə yeni baxış qazanmış, buna görə də dəyişdirilmiş dini institutlarla yaşamaq istəyən insanları qoruması və hər şeyin əvvəl olduğu kimi qalmasını istəyənlərin müdaxiləsinə yol verməməsi məqsədiylə krala müraciət etmələrinə qədər qüvvədə qalmalıdır. Ancaq, həmin insanların heç kimin ömür boyu sorğu sual edə bilməyəcəyi yeni bir qurum yaratmalarına imkan verilməməlidir. Çünkü bu, insanın inkişafa doğru irəliləməsinə mane olacaq. Bir insan qısa müddətə öz aydınlanmasını təxirə sala bilər, ancaq aydınlanmanı özü üçün və sonrakı nəsillər üçün rədd etmək insanın müqəddəs hüquqlarını ayaq altında tapdamaqdır. İnsanların kollektiv iradələrini özündə birləşdirən monarxın qanunu yeritmək gücü vardır. Əgər o arzulanan irəliləmənin ictimai asayişə zidd olmadığını görsə, təbəələrinə mənəvi rifah üçün istədiklərini etmək icazəsi verə bilər, çünkü onun işi xilas etmək deyil, xilas olmaq istəyənləri dəstəkləməkdir, daha yaxşıya can atanlara zorla müdaxilə etmək istəyənlərin qarşısını almaqdır. Onun hökmranlığının təqdir edilən cəhəti yaxşının nədə olduğuna kralın deyil, insanların özlərinin qərar vermələridir, kral məsələnin mahiyyətinə müdaxilə edərsə nüfuzuna xələl gətirmiş olar. Bu, kralın öz intuisiyasından hərəkət edib “Caesar non est supra grammaticos” (1) qınağını üstünə çəkəndə də, dövlətindəki bəzi tiranların təbəələri üzərində mənəvi despotizmini dəstəkləməklə nüfuzunu yağmalatdıranda da belədir.Birisi “Biz indi aydınlanmış dövrdəmi yaşayırıq?” sualını versə, cavab “Xeyr, amma biz aydınlanma dövründə yaşayırıq” olacaq. Hazırda insanların öz ağıllarını kənardan istiqamətləndirmə olmadan dini mövzulara əminliklə tətbiq etmələrindən uzağıq. Ancaq biz, yolun açıq olduğunu, bu istiqamətdə sərbəst hərəkət etmək üçün və ümümi aydınlanmaya gedən yoldakı maneələrin tədricən ortadan qalxdığını görürük. Bu mənada, bu dövr aydınlanma dövrüdür, Fridrixin əsridir(2).Əgər bir hökmdar, dini məsələlərdə insanlara tam azadlıq vermək xaricində hansısa görüşü diktə etmənin onun vəzifəsi olmadığını deməkdən çəkinməzsə və təkəbbürlü “tolerant” sifətini rədd edərsə o özü aydınlanmışdır və ən azından hakimiyyətdən söz düşəndə indiki və gələcək nəsillər tərəfindən insanlığı yetişkin olmama halından xilas etdiyi və hər kəsə vicdan məsələlərində öz ağlını istifadə etmək azadlığı verdiyi üçün hörmətlə yad edilmək haqqı qazanmışdır. Onun hakimiyyətində möhtərəm keşişlər öz vəzifələrinə zərər vermədən ziyalı rolunda mühakimə və görüşlərini- bu görüşlər qəbul edilmiş dini doktrinlə ziddiyət təşkil etsə belə -dünyanın diqqətinə təqdim bilərlər. Bir rəsmi vəzifənin məhdudlaşdırmadığı insanların azadlığı daha çoxdur. Bu azadlıqlar öz funksiyalarını səhv başa düşən hakimiyyətlərin yaratdığı əngəllərlə toqquşmalı olsa belə, dayanmadan yayılır. Hakimiyyətlər, azadlığın mövcudluğunun ictimai asayişə və ölkə vətəndaşlarına ən kiçik zərər verməyəcəyini qəbul etməlidirlər. Məqsədyönlü şəkildə barbar qalmaları üçün hiylələr icad edilməzsə insanlar tədricən özlərini barbarlıqdan xilas edəcəklər.Mən, aydınlanma-insanın özünə təlqin etdiyi qeyri-yetkinlikdən qurtuluş-haqqında düşüncələrimi yazarkən əsasən dini mövzular haqqında danışdım. Əvvəla bizi idarə edənlər elm və sənət sahələrində təbəələrinə nəzarət etməkdə maraqlı deyillər, ikincisi dini mövzularda yetişkin olmama ən zərərli və rəzil olandır. Ancaq dini aydınlanma tərəfdarı olan dövlət rəhbərinin, aydınlanma yanaşmasını daha irəli apararaq onun qanunlarının daha yaxşı tərtib edilməsi yollarını da müzakirəyə açmasında- hətta bu müzakirələr qüvvədə olan qanunvericiliyi tənqid etsə belə- hakimiyyətinin legitimliyinə bir təhlükə yoxdur. Bizim monarxın timsalında bunun parlaq nümunəsi də var.Təkcə aydınlanmış və kölgələrdən qorxmayan, ictimai asayişin təminatı olan intizamlı və çoxsaylı ordusu olan bir hökmdar, heç bir respublikanın deməyə cəsarət etmədiyini deyə bilər: “İstədiyin qədər və istədiyin mövzuda müzakirə apar, ancaq itaət et!”. Burada, geniş perspektivdən baxanda hər dəfə olduğu kimi, insan işlərinin qəribə, gözlənilməz halı ilə qarşılaşırıq, ortaya bir paradoks çıxır. Vətəndaş azadlıqlarının böyük dərəcəsi insanların mənəvi azadlıqları üçün bir üstünlükdür, ancaq bəzən aşılmaz maneələr də yaradır. Əksinə, daha az vətəndaş azadlığı hamı üçün qabiliyyətlərini tam reallaşdırma imkanı yaradır.Beləliklə, təbiətin diqqətlə qoruduğu toxumun-azad düşüncəyə meyl və azad düşünmə istedadı- qabığı açıldımı, toxum tədricən azadlığa öyrəşən insanların xarakterini formalaşdırır və hətta hökümətin idarəetmə prinsiplərinə də təsir edir. Hökümət, insanlarına mexaniki varlıqlar kimi deyil, ləyaqəti olan insanlar kimi baxmaqla onlardan faydalandığını anlayır.(c)

Məqalə kulis.az saytından götürülmüşdür.